Azwap.biz Xidmetler

Stress testi: bunlari bilmek vacibdir – PSİXOLOQ MESLEHETİ

Xeber / Maraqli / Psixologiya
01 Eylul 2020
202
0


Stress testi: bunlari bilmek vacibdir – PSİXOLOQ MESLEHETİ
Stress cox zaman menfi veziyyet olaraq bilinse de, insan heyatinda qoruyucu rol oynayir ve muhum yer tutur. O bizi hem fizioloji hem de psixoloji olaraq tehlukelere hazirlayir. Tehluke hiss edildikde sinir sistemi kortizol (stress hormonu) ve adrenalin hormonlarini ifraz edir, bu hormonlar sayesinde beden “heyecan veziyyeti”ne kecir. Lakin gundelik heyatda daimi sayiqliq ve tehlukenin ohdesinden gelmek ucun calishmaq olduqca yorucu olmaga bashlayir ve funksionalliq azalir.



Bes goresen hansi gostericiler stressde oldugumuzdan xeber verir, saglamligimizi qorumaq ucun ne etmeliyik?



azwap.biz bildiri ki, azwap.biz bu suallara aydinliq getirmek ucun Psixologiya Elmi Tedqiqat İnstitutun sedri Elnur Rustemova muraciet etdi. E.Rustemov soyleyir ki, stress insanin ozunu narahat ve tezyiq altinda hiss etdiyi zaman verdiyi fiziki, zehni, hessas ve davranish reaksiyalarinin butunudur. Muasir cemiyyetin xesteliyi olaraq ifade olunan stress, eslinde gundelik heyatin bir hissesidir:





“Hazirda bir cox insan, ferqine varmasa bele agir stress yukune sahibdir. Heyatimizda bash veren musbet yaxud menfi butun zehni ve fiziki deyishiklikler stressli veziyyetlerden qaynaqlanir. Her gun shahid oldugumuz anlashilmazliqlar ve konfliktler mutemadi shekilde stress yashamamiza sebeb olur”.



Mutexessis deyir ki, stress sozu, latinca “estrictia” sozunden goturulub ve XVİİ esre qeder felaket, bela, derd, keder kimi menalari ifade edib. Daha sonra XVİİİ ve XİX esrlerde ise bu anlayish ve guc, tezyiq kimi menalarda insanlara, onlarin fiziki ve ruhi strukturuna yonelen bir hal kimi istifade olunmaga bashlanilib. Nezere almaq lazimdir ki, stress sebebsiz yaranan narahatliq deyil. Yaranmasi ucun mueyyen faktorlar olmali ve o faktorlar butun heyat keyfiyyetlerine menfi istiqametde tesir gosterir.



Elnur bey bildirir ki, stressin orqanizme muxtelif tesirleri ola biler ve o, hemin tesirleri ashagidaki qaydada seciyyelendirir:



a) Shexsi tesir: narahatliq, laqeydlik, depressiya, yorgunluq, esebilik, gunahkarliq ve utanmaq, bedbinlik, ozune inamin az olmasi, yalnizliq, gerginlik



b) Davranish tesiri: emosional reaksiyalar, patoloji yeme ve ya eksine, hedsiz derecede alkoqol istifadesi, siqaretden istifade, heyecanliq, tehrikedici davranishlar, nitqin lengimesi, esebi gulushler, bir yerde qerar tuta bilmeme, titreme



c) Zehni tesir: qerar vermede ve deqiq olmada cetinlik, unutqanliq, tenqide qarshi laqeydlik, psixoloji maneeler



d) Psixoloji tesir: qan tezyiqinin ve urek doyuntulerinin sayinin artmasi, qan ve sidikde yuksek derecede katekolamin ve kortikostreid, shekerin yukselmesi, agizda quruluq, terleme, goz bebeyinin genishlenmesi, tengenefelik, istilik ve soyuq basma, bogazda shishkinlik, ayaq ve qollarda halsizliq ve qicolma



e) Tibbi tesir: asma, menturasiya tsiklinin pozulmasi, dosh qefesinde ve kurekde agrilar, bezi urek xestelikleri, ishal, bash gicellenme ve halsizliq, tez-tez sidiye getme, miqren ve bash agrilari, kabus gorme, yuxusuzluq, nevroz, psixoz, psixosomatik xestelikler, sheker xesteliyi, deride lekeler, cinsi isteksizlik ve gucsuzluk



f) Teshkilati tesir: ish effektinin ashagi olmasi, ishde mesuliyyetsizlik, ishinden qeyri-memnunluq ve neqativ ish muhiti



Psixoloji tesirler:




a) İsh heyatina tesiri - Stressin ish heyatina neqativ tesiri boyukdur. İsh mehsuldarliginin ashagi dushmesine, motivasiyanin olmamasina, ish xetalarinin yaranmasina, qeyri-memnunluga, kollektivle ve rehberlikle konfliktlere getirib cixarir. Mueyyen ixtisas saheleri var ki, stressin xususen yuksek olmasi ile ferqlendirilir. Meselen: bu tesnifatda, maliyye uzre mushavirlik ve muhasibatliq en ust siralarda yer alir. Bundan bashqa ish heyati ve stress arasindaki diger esas meqam ishden uzaqlashdirilmaqdir. İshden uzaqlashdirilan insanlar uzerinde aparilan tedqiqatlarda melum olmushdur ki, ishsizlikle birlikde stress hormonlarinin fealiyyetinde de artma, gerginlik, yuxusuzluq ve esebilik kimi hallar, psixosomatik xesteliklerde nezere carpan artim mushahide olunur.



b) Stressin aile heyatina tesiri - aile sosial, medeni ve iqtisadi butunluyu ehtiva eden bir sistemdir. Aile heyati gundelik heyatin yaratdigi stress ve adaptasiya cetinliyinden kenar olmali ve qarshiliqli munasibetlerin musbet oldugu muhite cevrilmelidir. Tereflerin boyuduyu aile muhitleri, tehsille bagli ferqlilikler, ferqli iqtisadi gucde olmalari ve aralarindaki yash ferqinin standartlardan kenar olmasi ailede muxtelif cetinliklerin ve munasibetlerde gerginliklerin yaranmasina getirib cixarar.



c) Stress ve depressiya - depressiya sozu latinca “depresus”-dan goturulmushdur, bitkinik, qem, keder, meyus etmek, cesaretini qirmaq menasini ifade edir. Psixologiyada depressiya elamet, sindrom, xestelik ve ehval deyishikliyi olmaqla dord muxtelif unsurle istifade olunur. Depressiya elamet sheklinde, bir cox orqanik ve ya ruhi xestelikle mushahide oluna biler. Ruhi veziyyet olan depressiya bezen her hansi sebebe bagli olmadan, bezen de mueyyen maneeler torederek ortaya cixir. Depressiya effektiv xestelikler qrupuna daxil olan ve son zamanlar cox genish yayilmish psixoloji pozuntudur. Depressiyanin elametleri, ishtahanin azalmasi ve ceki itkisi, yuxu pozuntulari, heyatdan zovq almama ve laqeyd yanashma, hereketin tormozlanmasi ve ya yerinde dura bilmeyecek derecede huzursuzluq, cinsi isteksizlik, deyersizlik ve gunahkarliq duygulari, umidsizlik ve keder duygulari olaraq bilinmekdedir.



d) Stress ve yuxu pozuntulari - sebebinden asili olmayaraq insanin yashadigi her bir stress, gerginlik ve ya her hansi psixoloji narahatliq ilk novbede yuxu pozuntularina getirib cixarir. Bu problemleri arashdiran butun test ve sorgularin ilk suali mehz yuxu sistemine aid olur. Yuxu insan heyatinin esas fealiyyetlerinin onunde gelir. Umumi saglamliqda yaranan problemler yuxuda oz eksini tapdigi kimi, yuxusuzluq ve diger yuxu problemleri de umumi orqanik pozuntularin yaranmasina ve heyat keyfiyyetinin pozulmasina getirib cixarir. Yuxu parasimpatik sistemin aktiv oldugu veziyyetlerde ortaya cixir. Stressli insanlarda umumi impulsiv veziyyet olduqca yuksekdir ve simpatik sinir sistemi aktiv veziyyetdedir. Bilavasite stress veziyyetinde olan insanda yatmaq cetinleshir ve neticede yuxu pozuntulari yashanir.



e) Stressin yaratdigi fiziki problemler - fiziki elametler: bogazda gerginlik, kurek ve boyun agrilari, tengnefeslik, urek doyuntusunun artmasi (taxikardiya), soyuq lakin terleyen el ve ayaqlar, ayaq ezelelerinin gerginleshmesi ve hiddetle baxan uz mimikalari. Fiziki seviyyede hedsiz stressin elametlerinden biri umumi ezelelerde yaranan gerginlikdir. Sinir gerginliyinden narahat olan biri, yeqin ki fiziki stress sindromundan eziyyet cekir. Stress veziyyetlerinde boyrekustu vez terefinden adrenalin ifraz olunduqda qan tezyiqi (hipertoniya) yaranir. Bu hal qan tezyiqinin artmasiyla yanashi qan damarlarinin divarlarinda daralmaya sebeb olur ve stress tez-tez tekrarlandigi teqdirde artiq hipertoniya davamli hal alir. Adrenalin hormonunun ifrazi ile yanashi xroniki stress veziyyetinde normadan artiq kortikoid hormonu ifraz olunur. Qaraciyer normalda orqanizmdeki kortokoid seviyyesini nizamladigi halda, stress bu fealiyyeti dayandirir ve hedsiz miqdarda ifraz olunan hormon butun orqanizmde dovr edir. Tedqiqatlar bu halin immunitetin zeiflemesine getirib cixardigi qeyd edir. Prosesin bu shekilde davam etmesi mueyyen vaxtlarda mede xorasinin yaranmasina getirib cixara biler. Cunki adrenalin ve kortokoid arasinda olan qarshiliqli tesir neticesinde adrenalin medenin toxumasina zerer verir ve bu xesteliyin yaranmasina getirib cixarir. Bundan bashqa, stress veziyyeti astma, deri iltihabi, yogun bagirsagin iltihabi (kolit), revmatizm kimi xesteliklerin yaranmasinda esas sebebler kimi qeyd olunur. Son tedqiqatlarin neticesine esasen sheker xesteliyinin yaranmasini stimullashdiran onemli faktor ve xercengin yaranmasina sebeb olan meqam stressdir.



f) Stress ve urek xestelikleri - urek xesteliklerinde qeyde alinan ani olumler bir cox hallarda stress, hedsiz gerginlik ve depressiv epizodlarla paralel shekilde gorulur. Stress damarlarin daralmasi ile urek toxumasinda qanin hereketine manee toredir ve dosh qefesinde shiddetli agrilar, urek doyuntulerinin artma ve ya azalmasi (taxikardiya ve ya bradikardiya), hemcinin depressiya ve teshvishli-nevrotik pozuntularin yaranmasina getirib cixarir. Urek catishmazligi, infarkt, hipertoniya, hipotoniya, beyin-damar xesteliklerinin yaranmasi ile neticelenir. Urek-damar xesteliklerinin yaranmasinda ruhi problemlerin xususi yeri var.



g) Stress ve bash agrilari - son tedqiqatlarin gostericisine esasen umumi ehalinin 80-90%-i bash agrilarindan eziyyet cekir. Sebebler arasinda esas faktor kimi stress gosterilir. Bash agrisi, bashda davamli mushahide olunan gerginlik ve tezyiq hissi ile tezahur edir. Kut agri, davamli tekrarlanan ve bashi celeng kimi ehate eden agri ile mushahide olunur. Agri bezi insanlarda boyundan, bezilerinde ise alin ve gozun ustunden bashlayaraq bashin iki terefine yayilir. Agri bashladigi muddetden etibaren shiddetini artirir. İnsanin hem ish, hem de heyat keyfiyyetlerine neqativ tesir gosterir. Bununla yanashi migren tutmalari da tez-tez gorulen stress faktorlu narahatliqlardandir. Her bashagrisi migrene aid olunmur. Umumi ehalinin 8-10%-ni ehate edir. Esasen bir-birini evez eden agri tutmalarindan ibaret, ishtahasizliq, titreme, qusma kimi hallarla gorulen xestelikdir. Bu insanlar ehvalsiz, bitkin ve depressiv gorunushe sahibdirler. Tutmani kecirdiyi donemlerde hec kimle unsiyyet qurmaq istemirler. Her hansi fikir ifade etmekde ve qerar qebulunde cetinlik yashayirlar. Koqnitiv funksiyalarinda mueyyen pozuntular ortaya cixir.



h) Stress ve sheker xesteliyi - tedqiqatlar, stressin sheker xestelerinde qandaki glikozanin miqdarini artirdigini ve bunun da goz, boyrek ve sinir sisteminde fesadlar yaratdigini gosterir. Stress sheker xestelerinde dogru qidalanmagin qarshisini aldigi kimi xestelerin idmanla meshgul olmasina da mane olur.



i) Stressin deri uzerindeki tesirleri - esasen piqment lekelerin yaranmasina getirib cixarir. Hemcinin deride capiqlar da agir stress veziyyetlerinde yarana biler.



Psixoloqun sozlerine gore stressin terapiyasinda ilkin addim stress yaradan faktorlari arashdirmaq ve onlarin fiziki tesirini azaltmaqdan ibaretdir:



“İlk once muhit ve heyat stili deyishdirilmeli, sosial fealiyyetlere yonlendirilmelidir. Yanashi diger psixoloji narahatliqlar mushahide olunarsa medikamentoz terapiya ve psixoloji konsultasiya paralel shekilde tetbiq olunmalidir”.

Evvelki Xeber Novbeti Xeber




Geriye Qayit